هوش مصنوعی (AI) ارزش فوقالعادهای دارد، اما بهرهمندی از تمام مزایای آن به معنای مواجهه با خطرات احتمالی و مدیریت آنهاست. همان سیستمهای پیشرفتهای که برای کشف داروهای جدید، غربالگری بیماریها، مقابله با تغییرات اقلیمی، حفاظت از حیاتوحش و حفظ تنوع زیستی به کار میروند، میتوانند خطراتی نیز به همراه داشته باشند. این خطرات میتوانند از الگوریتمهای سوگیرانهای که باعث آسیب میشوند تا فناوریهایی که امنیت، حریم خصوصی و حتی بقای انسان را تهدید میکنند، متغیر باشند.
در اینجا نگاهی دقیقتر به ۱۰ مورد از خطرات هوش مصنوعی و استراتژیهای عملی مدیریت ریسک خواهیم داشت. بسیاری از خطرات هوش مصنوعی ذکر شده در اینجا قابل کاهش هستند، اما کارشناسان هوش مصنوعی، توسعهدهندگان و افرادی که در مسیر یادگیری هوش مصنوعی هستند، همچنان باید با آنها دستوپنجه نرم کنند.

چرا درک خطرات هوش مصنوعی برای آینده کسبوکارها حیاتی است؟
هوش مصنوعی به عنوان قدرتمندترین ابزار قرن بیست و یکم، همزمان با ایجاد فرصتهای بینظیر، مجموعهای از پیچیدگیهای اخلاقی و فنی را به همراه آورده است. شناخت این ریسکها به معنای توقف نوآوری نیست، بلکه گامی ضروری برای استقرار مسئولانه فناوری است که امنیت و اعتماد کاربران را تضمین میکند.
در این مقاله، ما به بررسی جامع ۱۰ خطر اصلی هوش مصنوعی میپردازیم؛ از سوگیریهای پنهان در دادهها تا تهدیدات وجودی و زیستمحیطی. هدف ما این است که با ارائه راهکارهای عملی، به سازمانها کمک کنیم تا مسیری ایمن را در دنیای در حال تغییر هوش مصنوعی ترسیم کرده و تهدیدها را به فرصتهایی برای رشد پایدار تبدیل کنند.
۱. سوگیری
انسانها بهطور ذاتی دارای سوگیری هستند و هوش مصنوعی که ما توسعه میدهیم میتواند بازتابدهنده سوگیریهای ما باشد. این سیستمها بهطور ناخواسته سوگیریهایی را میآموزند که ممکن است در دادههای آموزشی وجود داشته باشند و در الگوریتمهای یادگیری ماشین (ML) و مدلهای یادگیری عمیق که زیربنای توسعه هوش مصنوعی هستند، ظاهر شوند. این سوگیریهای آموختهشده ممکن است در طول استقرار هوش مصنوعی تداوم یابند و منجر به سوگیری الگوریتمی شوند.
سوگیری هوش مصنوعی میتواند پیامدهای ناخواستهای با نتایج بالقوه مضر داشته باشد. نمونههایی از این موارد که در دسته خطرات هوش مصنوعی قرار میگیرند، شامل سیستمهای ردیابی متقاضیان است که علیه یک جنسیت خاص تبعیض قائل میشوند، سیستمهای هوشمند پزشکی که نتایجی با دقت پایینتر برای جمعیتهایی که بهطور تاریخی نادیده گرفته شدهاند ارائه میدهند و ابزارهای پیشبینی پلیسی که بهطور نامتناسبی جوامع بهحاشیه راندهشده را هدف قرار میدهند.
اقدامات لازم:
- یک استراتژی حاکمیت هوش مصنوعی شامل چارچوبها، سیاستها و فرآیندهایی تدوین کنید که راهنمای توسعه و استفاده مسئولانه از فناوریهای هوش مصنوعی باشد.
- شیوههایی را ایجاد کنید که عدالت را ترویج میدهند؛ اقداماتی مانند استفاده از مجموعهدادههای آموزشی جامع، تشکیل تیمهای توسعه متنوع، ادغام معیارهای سنجش عدالت و بهکارگیری نظارت انسانی از طریق هیئتها یا کمیتههای بازبینی اخلاق هوش مصنوعی.
- فرآیندهای کاهش سوگیری را در تمام مراحل چرخه عمر هوش مصنوعی مستقر کنید. این فرآیند شامل انتخاب مدل یادگیری صحیح، پردازش هوشمندانه دادهها و نظارت بر عملکرد سیستم در دنیای واقعی است.
۲. تهدیدات امنیت سایبری
عوامل مخرب میتوانند از هوش مصنوعی برای اجرای حملات سایبری سوءاستفاده کنند. آنها ابزارهای هوش مصنوعی را برای شبیهسازی صدا، ایجاد هویتهای جعلی و ایمیلهای فریبنده فیشینگ دستکاری میکنند؛ تمام این اقدامات با هدف کلاهبرداری، هک، سرقت هویت افراد یا به خطر انداختن حریم خصوصی و امنیت آنها که از جمله خطرات هوش مصنوعی محسوب میشوند، انجام میگیرد.
در حالی که سازمانها در حال بهرهبرداری از پیشرفتهای فناورانه مانند هوش مصنوعی مولد هستند، تنها ۲۴ درصد از پروژههای هوش مصنوعی مولد ایمنسازی شدهاند. این فقدان امنیت، خطر افشای دادهها و مدلهای هوش مصنوعی را در پی نفوذهای امنیتی افزایش میدهد؛ مواردی که میانگین هزینه جهانی آنها در سال ۲۰۲۴ به رقم خیرهکننده ۴.۸۸ میلیون دلار رسیده است.
اقدامات لازم:
در اینجا چند روش برای ایمنسازی در سازمانها آورده شده است:
- یک استراتژی ایمنی و امنیت هوش مصنوعی تدوین کنید.
- از طریق ارزیابی ریسک و مدلسازی تهدید، شکافهای امنیتی را در محیطهای هوش مصنوعی جستجو کنید.
- از دادههای آموزشی هوش مصنوعی محافظت کنید و رویکرد «امنیت در طراحی» (secure-by-design) را برای توانمندسازی توسعه و پیادهسازی ایمن فناوریهای هوش مصنوعی اتخاذ کنید.
- آسیبپذیریهای مدل را با استفاده از آزمایشهای تقابلی (adversarial testing) ارزیابی کنید.
- در زمینه آموزش پاسخگویی سایبری سرمایهگذاری کنید تا سطح آگاهی، آمادگی و امنیت را در سازمان خود ارتقا دهید.
۳. مسائل مربوط به حریم خصوصی دادهها
مدلهای زبانی بزرگ (LLMs) مدلهای هوش مصنوعی زیربنایی برای بسیاری از کاربردهای هوش مصنوعی مولد، مانند دستیارهای مجازی و چتباتهای هوش مصنوعی محاورهای هستند. همانطور که از نامشان پیداست، این مدلهای زبانی به حجم عظیمی از دادههای آموزشی نیاز دارند.
خزندههای وب با استخراج و جمعآوری اطلاعات از وبسایتها، میتوانند دادههایی را تأمین کنند که به آموزش LLMها کمک میکند. این دادهها اغلب بدون رضایت کاربران به دست میآیند و ممکن است شامل اطلاعات شناسایی شخصی (PII) باشند؛ موضوعی که از جمله خطرات هوش مصنوعی در حوزه حریم خصوصی است. سایر سیستمهای هوش مصنوعی که تجربیات شخصیسازیشدهای را به مشتریان ارائه میدهند نیز ممکن است دادههای شخصی را جمعآوری کنند.
اقدامات لازم:
- مصرفکنندگان را در مورد شیوههای جمعآوری دادهها برای سیستمهای هوش مصنوعی آگاه کنید: چه زمانی دادهها جمعآوری میشوند، چه نوع اطلاعات شناسایی شخصی (PII) در آنها گنجانده شده و دادهها چگونه ذخیره و استفاده میشوند.
- به آنها این امکان را بدهید که از فرآیند جمعآوری دادهها انصراف دهند.
- استفاده از دادههای مصنوعی (synthetic data) تولیدشده توسط رایانه را به عنوان جایگزین در نظر بگیرید.

۴. آسیبهای زیستمحیطی
هوش مصنوعی بر محاسبات پرمصرف انرژی با ردپای کربن قابلتوجهی متکی است. آموزش الگوریتمها روی مجموعهدادههای بزرگ و اجرای مدلهای پیچیده به مقادیر عظیمی از انرژی نیاز دارد که به افزایش انتشار کربن کمک میکند؛ موضوعی که از جمله خطرات هوش مصنوعی برای اقلیم محسوب میشود. یک مطالعه تخمین میزند که آموزش تنها یک مدل پردازش زبان طبیعی بیش از ۶۰۰,۰۰۰ پوند دیاکسید کربن منتشر میکند که با نام ردپای کربن در هوش مصنوعی شناخته میشود؛ یعنی تقریباً ۵ برابر میانگین انتشار آلایندگی یک خودرو در طول کل عمر مفید آن.
مصرف آب هوش مصنوعی یکی دیگر از نگرانیهاست. بسیاری از کاربردهای هوش مصنوعی روی سرورهای موجود در مراکز داده اجرا میشوند که گرمای قابلتوجهی تولید کرده و برای خنکسازی به حجم زیادی آب نیاز دارند. یافتههای یک مطالعه نشان میدهد که آموزش مدلهای GPT-3 در مراکز داده مایکروسافت در ایالات متحده، ۵.۴ میلیون لیتر آب مصرف میکند. علاوه بر این، پاسخگویی به ۱۰ تا ۵۰ دستور (پرامپت)، تقریباً ۵۰۰ میلیلیتر آب مصرف میکند که معادل یک بطری آب استاندارد است.
اقدامات لازم:
- مراکز داده و ارائهدهندگان هوش مصنوعی را انتخاب کنید که از انرژیهای تجدیدپذیر استفاده میکنند.
- مدلها یا فریمورکهای هوش مصنوعی با بهرهوری انرژی بالا را انتخاب کنید.
- آموزش را با دادههای کمتر انجام دهید و معماری مدل را سادهسازی کنید.
- از مدلهای موجود مجدداً استفاده کنید و از یادگیری انتقالی (transfer learning) بهره ببرید که در آن از مدلهای پیشآموزشدیده برای بهبود عملکرد در وظایف یا مجموعهدادههای مرتبط استفاده میشود.
- استفاده از معماری بدون سرور (serverless) و سختافزارهای بهینهسازیشده برای بارهای کاری هوش مصنوعی را مد نظر قرار دهید.
۵. خطرات وجودی
در مارس ۲۰۲۳، تنها ۴ ماه پس از معرفی ChatGPT توسط OpenAI، نامهای سرگشاده از سوی رهبران دنیای فناوری خواستار توقف فوری ۶ ماهه در «آموزش سیستمهای هوش مصنوعی قدرتمندتر از GPT-4» شد.
دو ماه بعد، جفری هینتون، که به عنوان یکی از «پدرخواندههای هوش مصنوعی» شناخته میشود، هشدار داد که تکامل سریع هوش مصنوعی ممکن است به زودی از هوش انسانی پیشی بگیرد. بیانیههای دیگری از سوی دانشمندان هوش مصنوعی، کارشناسان علوم کامپیوتر و دیگر چهرههای برجسته صادر شد. همه آنها بر اتخاذ تدابیری برای کاهش خطر انقراض ناشی از هوش مصنوعی تاکید داشتند و آن را با خطرات ناشی از جنگ هستهای و همهگیریها برابر دانستند.
اگرچه این خطرات وجودی اغلب در مقایسه با سایر خطرات هوش مصنوعی کمتر فوری به نظر میرسند، اما همچنان بااهمیت باقی میمانند. هوش مصنوعی قوی یا هوش مصنوعی عمومی (AGI)، ماشینی تئوری با هوشی شبیه به انسان است، در حالی که ابر هوش مصنوعی به یک سیستم هوش مصنوعی پیشرفته فرضی اشاره دارد که از هوش انسانی فراتر میرود.
اقدامات لازم: اگرچه هوش مصنوعی قوی و ابر هوش مصنوعی ممکن است شبیه به داستانهای علمی-تخیلی به نظر برسند، سازمانها میتوانند برای این فناوریها آماده شوند:
- در مورد تحقیقات هوش مصنوعی بهروز بمانید.
- یک زیرساخت فناوری (tech stack) مستحکم بسازید و نسبت به آزمایش جدیدترین ابزارهای هوش مصنوعی پذیرا بمانید.
- مهارتهای تیمهای هوش مصنوعی را برای تسهیل پذیرش فناوریهای نوظهور تقویت کنید.
۶. نقض مالکیت معنوی
هوش مصنوعی مولد به مقلد ماهرِ آثار خلاقانه تبدیل شده است. این فناوری میتواند تصاویری تولید کند که سبک هنری یک هنرمند را بازتاب میدهد، موسیقیهایی بسازد که یادآور صدای یک خواننده است یا مقالات و اشعاری شبیه به سبک یک نویسنده خلق کند. با این حال، یک پرسش اساسی مطرح میشود: حق امتیاز (کپیرایت) محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی متعلق به چه کسی است؛ چه این محتوا بهطور کامل توسط هوش مصنوعی تولید شده باشد و چه با کمک آن؟
مسائل مربوط به مالکیت معنوی (IP) در آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی همچنان در حال تکامل هستند و ابهام پیرامون مالکیت، چالشهایی را برای کسبوکارها ایجاد کرده است که از جمله خطرات هوش مصنوعی در حوزه حقوقی محسوب میشود.
اقدامات لازم:
- بررسیهایی را جهت انطباق با قوانین مربوط به آثار دارای لایسنس که ممکن است برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی استفاده شوند، پیادهسازی کنید.
- هنگام وارد کردن دادهها به الگوریتمها احتیاط کنید تا از افشای مالکیت معنوی (IP) شرکت خود یا اطلاعات تحت حفاظت مالکیت معنوی دیگران جلوگیری کنید.
- خروجیهای مدل هوش مصنوعی را برای یافتن محتوایی که ممکن است مالکیت معنوی سازمان شما را افشا کند یا حقوق مالکیت معنوی دیگران را نقض نماید، زیر نظر بگیرید.

۷. از دست دادن مشاغل
انتظار میرود هوش مصنوعی بازار کار را مختل کند و این موضوع ترسهایی را برانگیخته که اتوماسیون مبتنی بر هوش مصنوعی جایگزین نیروی کار شود. بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد، نزدیک به نیمی از سازمانهای مورد بررسی انتظار دارند هوش مصنوعی مشاغل جدیدی ایجاد کند، در حالی که تقریباً یکچهارم آنها آن را به عنوان یکی از خطرات هوش مصنوعی و عاملی برای از دست دادن مشاغل میبینند.۶
در حالی که هوش مصنوعی باعث رشد در نقشهایی مانند متخصصان یادگیری ماشین، مهندسان رباتیک و متخصصان تحول دیجیتال میشود، همزمان باعث افول موقعیتهای شغلی در سایر زمینهها نیز میگردد. این موارد میتواند شامل نقشهای دفتری، منشیگری، ورود دادهها و خدمات مشتری باشد. بهترین راه برای کاهش این خسارات، اتخاذ رویکردی پیشگیرانه است که بررسی کند کارکنان چگونه میتوانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای بهبود کار خود استفاده کنند؛ یعنی تمرکز بر تقویت توانمندیها به جای جایگزینی نیروها.
اقدامات لازم: بازآموزی و ارتقای مهارتهای کارکنان برای استفاده موثر از هوش مصنوعی در کوتاهمدت ضروری است. با این حال، یک رویکرد سهجانبه و بلندمدت بیشتر توصیه میشود:
- مدلهای کسبوکار و عملیاتی سنتی، نقشهای شغلی، ساختارهای سازمانی و سایر فرآیندها را متحول کنید تا بازتابدهنده ماهیت در حال تکامل کار باشند.
- شراکتهای میان انسان و ماشین ایجاد کنید که تصمیمگیری، حل مسئله و ارزشآفرینی را بهبود میبخشد.
- روی فناوریهایی سرمایهگذاری کنید که کارکنان را قادر میسازد بر وظایف با ارزش بالاتر تمرکز کنند و باعث رشد درآمد شود.
۸. فقدان پاسخگویی
یکی از خطرات هوش مصنوعی که ماهیتی مبهم و در حال تغییر دارد، فقدان پاسخگویی است. زمانی که یک سیستم هوش مصنوعی دچار خطا میشود، چه کسی مسئول است؟ پس از اتخاذ تصمیمات آسیبزا توسط یک ابزار هوش مصنوعی، چه کسی باید مسئول شناخته شود؟
این پرسشها در پروندههای مربوط به تصادفات مرگبار و برخوردهای خطرناک خودروهای خودران مبتنی بر هوش مصنوعی و همچنین بازداشتهای اشتباه مبتنی بر سیستمهای تشخیص چهره، به شکلی جدی مطرح شدهاند. در حالی که سیاستگذاران و نهادهای نظارتی همچنان در حال بررسی و حلوفصل این مسائل هستند، سازمانها میتوانند برای بهبود عملکرد سیستمهای خود، پاسخگویی را در استراتژی حاکمیت هوش مصنوعی خود بگنجانند.
اقدامات لازم:
- سوابق حسابرسی (audit trails) و لاگهای سیستم را بهصورت در دسترس نگهداری کنید تا بازبینی رفتارها و تصمیمات سیستم هوش مصنوعی تسهیل شود.
- سوابق دقیقی از تصمیمات انسانی اتخاذ شده در طول فرآیندهای طراحی، توسعه، آزمایش و استقرار هوش مصنوعی ثبت کنید تا در صورت نیاز، قابل پیگیری و ردیابی باشند.
- استفاده از چارچوبها و دستورالعملهای موجود را که پاسخگویی را در هوش مصنوعی نهادینه میکنند، مد نظر قرار دهید؛ مانند دستورالعملهای اخلاقی کمیسیون اروپا برای هوش مصنوعی قابل اعتماد (Trustworthy AI)، اصول هوش مصنوعی OECD، چارچوب مدیریت ریسک هوش مصنوعی NIST و چارچوب پاسخگویی هوش مصنوعی دیوان محاسبات آمریکا (GAO).
۹. فقدان توضیحپذیری و شفافیت
الگوریتمها و مدلهای هوش مصنوعی اغلب به عنوان «جعبههای سیاه» (black boxes) شناخته میشوند که مکانیسمهای داخلی و فرآیندهای تصمیمگیری آنها حتی برای پژوهشگرانی که از نزدیک با این فناوری کار میکنند، یک معماست. پیچیدگی سیستمهای هوش مصنوعی چالشهایی را در درک چرایی رسیدن آنها به یک نتیجه خاص و تفسیر نحوه دستیابی به یک پیشبینی مشخص ایجاد میکند.
این ابهام و غیرقابلفهم بودن، اعتماد را سلب کرده و خطرات هوش مصنوعی را پنهان میکند؛ موضوعی که اتخاذ اقدامات پیشگیرانه در برابر آنها را دشوار میسازد.
کوش وارشنی (Kush Varshney)، دانشمند برجسته تحقیقاتی و مدیر ارشد IBM Research® در ویدیوی آکادمی هوش مصنوعی آیبیام (AI Academy) با موضوع اعتماد، شفافیت و حاکمیت در هوش مصنوعی، میگوید: «اگر به آن مدلها اعتماد نداشته باشیم، نمیتوانیم واقعاً از مزایای آن هوش مصنوعی در سازمانها بهرهمند شویم.»
اقدامات لازم:
- تکنیکهای هوش مصنوعی توضیحپذیر (explainable AI) را به کار بگیرید. برخی از این نمونهها عبارتند از: ارزیابی مداوم مدل، توضیحات مدلگرا و محلی قابل تفسیر (LIME) برای کمک به توضیح پیشبینی طبقهبندیکنندهها توسط یک الگوریتم یادگیری ماشین، و ویژگیهای مهم یادگیری عمیق (DeepLIFT) برای نمایش پیوند قابل ردیابی و وابستگیهای بین نورونها در یک شبکه عصبی.
- حاکمیت هوش مصنوعی در اینجا نیز ارزشمند است؛ به این صورت که تیمهای حسابرسی و بازبینی، قابلیت تفسیر نتایج هوش مصنوعی را ارزیابی کرده و استانداردهایی برای توضیحپذیری تعیین میکنند.
- ابزارهای هوش مصنوعی توضیحپذیر را بررسی کنید، مانند کیت ابزار متنباز AI Explainability 360 شرکت آیبیام.
۱۰. اطلاعات نادرست و دستکاری
مشابه حملات سایبری، بازیگران مخرب از فناوریهای هوش مصنوعی برای انتشار اطلاعات نادرست و گمراهکننده استفاده میکنند تا تصمیمات و اقدامات افراد را تحت تأثیر قرار داده و آنها را دستکاری کنند. برای نمونه، تماسهای خودکار (robocalls) تولیدشده توسط هوش مصنوعی که صدای رئیسجمهور جو بایدن را تقلید میکردند، با هدف دلسرد کردن چندین رأیدهنده آمریکایی از حضور در پای صندوقهای رأی برقرار شدند.
علاوه بر اطلاعات گمراهکننده مربوط به انتخابات، هوش مصنوعی میتواند «دیپفیک» (deepfakes) ایجاد کند؛ تصاویری یا ویدیوهایی که تغییر یافتهاند تا فردی را در حال گفتن یا انجام کاری نشان دهند که هرگز انجام نداده است. این دیپفیکها میتوانند در رسانههای اجتماعی منتشر شوند، اطلاعات گمراهکننده را تقویت کنند، به شهرت افراد آسیب بزنند و برای آزار و اذیت یا باجگیری از قربانیان مورد استفاده قرار گیرند.
توهمات هوش مصنوعی (AI hallucinations) نیز در زمره خطرات هوش مصنوعی بوده و به انتشار اطلاعات نادرست کمک میکنند. این خروجیهای نادرست اما در ظاهر منطقی، از خطاهای جزئی در واقعیتها گرفته تا اطلاعات کاملاً ساختگی را شامل میشوند که میتوانند باعث آسیب شوند.
اقدامات لازم:
- به کاربران و کارکنان آموزش دهید که چگونه اطلاعات نادرست و گمراهکننده را شناسایی کنند.
- پیش از اقدام بر اساس هرگونه اطلاعات، اصالت و صحت آن را تأیید کنید.
- از دادههای آموزشی باکیفیت استفاده کنید، مدلهای هوش مصنوعی را بهدقت آزمایش کنید و بهطور مداوم آنها را ارزیابی و اصلاح نمایید.
- برای بررسی و تأیید دقت خروجیهای هوش مصنوعی، بر نظارت انسانی تکیه کنید.
- برای شناسایی و مقابله با دیپفیکها، توهمات هوش مصنوعی و سایر اشکال اطلاعات نادرست و گمراهکننده، از آخرین تحقیقات و یافتهها مطلع بمانید.

سوالات متداول در مورد خطرات هوش مصنوعی
۱. بزرگترین خطر هوش مصنوعی برای حریم خصوصی چیست؟
جمعآوری انبوه دادهها توسط خزندههای وب بدون رضایت کاربران و احتمال گنجانده شدن اطلاعات شناسایی شخصی (PII) در مدلهای زبانی بزرگ، اصلیترین تهدید برای حریم خصوصی است.
۲. چگونه میتوان سوگیری را در سیستمهای هوش مصنوعی کاهش داد؟
با استفاده از مجموعهدادههای آموزشی متنوع، تشکیل تیمهای توسعه با تخصصهای مختلف و بهکارگیری ابزارهای سنجش عدالت و نظارت مستمر انسانی در تمام مراحل توسعه.
۳. آیا هوش مصنوعی واقعا به محیط زیست آسیب میرساند؟
بله؛ آموزش و اجرای مدلهای بزرگ هوش مصنوعی به مقادیر عظیمی انرژی و آب برای خنکسازی مراکز داده نیاز دارد که منجر به افزایش ردپای کربن و مصرف منابع طبیعی میشود.
۴. مفهوم «جعبه سیاه» در هوش مصنوعی به چه معناست؟
این اصطلاح به سیستمهای هوش مصنوعی اشاره دارد که به دلیل پیچیدگی بالا، فرآیند تصمیمگیری و نحوه رسیدن آنها به یک نتیجه خاص حتی برای توسعهدهندگانشان نیز شفاف و قابل درک نیست.

